امروز 2 شهریور 1396 - ساعت 11:31
نماینده دبیرکل در امور یمن ، دیدگاه‌های تهران - ریاض را نزدیک می‌کند

بندر حدیده محور رایزنی‌ها

از مصافحه عادل الجبیر با محمد جواد ظریف در هتل «سوئیس» استانبول تا سفر ولد شیخ احمد به تهران بعد از تقریبا دو سال. هر چقدر هم وزارت خارجه تلاش کند تا خوش و بش وزیر خارجه عربستان با رئیس دستگاه دیپلماسی کشورمان را به حساب «دوستی دیرینه و احترام متقابل میان آنها» بگذارد اما دشوار است که در عالم سیاست این سوال را مطرح نکرد که چرا این روابط دو جانبه حسنه در سه سال گذشته (یعنی از زمانی که سفیر سابق عربستان در واشنگتن، تصدی وزارت خارجه کشورش را به دست گرفت) در روابط دو وزیر خارجه نمود پیدا نکرده است. به خصوص اگر به یکسال پیش برگردیم و سیزدهمین اجلاس سران کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی در استانبول را به یاد آوریم؛ یعنی زمانی که پادشاه عربستان بعد از گرفتن عکس یادگاری سران کشورها با رئیس جمهور ترکیه بدون توجه به حسن روحانی از مقابل او گذشت. سال گذشته در همان استانبول نشانی از دوستی دیرینه دو وزیر امور خارجه تهران و ریاض نبود.

طبیعتا اگر قطعه‌های پازل روابط دو کشور در روزهای گذشته را کنار هم قرار دهیم، متوجه می‌شویم تغییراتی صورت گرفته است. هرچند دور از واقع‌بینی است که یک در آغوش کشیدن دیپلماتیک در استانبول یا اظهار نظرهایی نظیر پیغام جبیر به معارضان مبنی بر اینکه اسد در قدرت باقی می‌ماند را نشانی از تغییراتی اساسی در روابط سیاسی دو کشور بدانیم اما واقعیت این است که نشانه‌هایی از تغییر وجود دارد.

 

از بندر حدیده تا فرودگاه صنعا

دو سال از آغاز تجاوز ائتلاف عربی به رهبری عربستان سعودی علیه یمن می‌گذرد و وضعیت انسانی در فقیرترین کشور عربی خاورمیانه هر روز بدتر از قبل می‌شود. هرچند تجاوز نظامی هم‌پیمانان ریاض راه به جایی نبرده و این کشور در بن‌بست جنگ یمن گیر افتاده است اما تاکنون میانجیگری‌ها هم برای پایان دادن به بحران فاجعه‌آمیز در این کشور با شکست روبه‌رو شده است. در روزهای گذشته تحولات یمن حول دو موضوع گشته است؛ مسئله اول سرنوشت بندر استراتژیک حدیده و مسئله دوم بازگشایی فرودگاه بین‌المللی صنعا است.

سفر منطقه‌ای ولد شیخ احمد که از اردن آغاز شد و با سفر به ریاض و تهران ادامه یافت اساسا با هدف دست یافتن به توافقی درباره سرنوشت بندر حدیده صورت گرفته است. دفتر ولد شیخ در بیانیه‌ای در خصوص نتایج سفر ایشان نوشت که دیدارهای نماینده سازمان ملل بر مسئله پیشنهاد ویژه‌ای درباره بندر حدیده به عنوان گام اول تضمین رسیدن به راه حلی جامع برای بحران و تشویق طرف‌های درگیری به ضرورت بازگشایی فرودگاه بین المللی صنعا متمرکز بوده است. به همین خاطر است که ناظران سیاسی می‌گویند اینکه ولد شیخ احمد مسئله پرونده صنعا را مجددا مطرح کرده است نشان‌دهنده ناکامی او در پیش‌برد طرح پیشنهادی‌اش پیرامون بندر حدیده که متضمن عقب‌نشینی انصارالله و تحویل بندر به یک طرف سوم بی طرف در ازای توقف عملیات نظامی ائتلاف در ساحل غربی و توافق با مسئله درآمدها و پرداخت حقوق کارمندان است.

در روزهای گذشته ابتدا اسماعیل ولد شیخ احمد، نماینده ویژه سازمان ملل متحد در امور یمن، خواستار بازگشایی فوری فرودگاه بین المللی صنعا شده بود. شیخ احمد با اشاره به اوضاع وخیم انسانی در این کشور تاکید کرد که بازگشایی فرودگاه صنعا گامی اساسی در کاستن از درد و رنج مردم یمن و رساندن کمک های انسانی به آنها است.

بعد از مطرح شدن درخواست نماینده سازمان ملل، ائتلاف عربی که در حمایت از دولت «عبدربه منصور هادی» علیه نیروهای مردمی و انصار الله می‌جنگند از سازمان ملل متحد خواست تا کنترل این فرودگاه که در پایتخت یمن واقع شده است را برعهده گیرد. درست است که آن منطقه توسط انصارالله یمن کنترل می‌شود اما حریم هوایی تحت کنترل ائتلاف عربی است. هرچند به هر حال گشایش دوباره فرودگاه بین‌المللی صنعا و از سرگیری پروازها برای ارسال کمک‌های بشر دوستانه به توافق میان هر دو طرف درگیر نیاز دارد. شاید به همین خاطر است که سازمان ملل به درخواست ائتلاف پاسخ منفی داد و گفت که فرودگاه تحت کنترل سازمان ملل نیست. «استفان دوجاریک»، سخنگوی دبیر کل سازمان ملل، به خبرنگاران تاکید کرد که طرف‌های درگیر مسئول تضمین حفاظت از غیرنظامیان و دسترسی آنها به کمک‌های بشردوستانه هستند.

 

سفر نماینده سازمان ملل در امور یمن

به تهران

به نظر می‌رسد وضعیت بغرنج انسانی در یمن (که تاکنون تخمین زده می‌شود حدود 000/10 نفر در جریان این جنگ، از جمله در نتیجه بیماری و قحطی، جان خود را از دست دادند) ولد شیخ احمد را وادار کرده است تا پیش از اتمام دوران کاری خود به عنوان نماینده سازمان ملل در امور یمن، آخرین تلاش‌ها برای برداشتن گام‌های اساسی و لازم برای حل بحران را انجام دهد.. سفر روز گذشته نماینده سازمان ملل به تهران و دیدار او با وزیر امور خارجه و معاون ایشان در امور عربی- افریقایی هم نمی‌تواند بی ارتباط با این موضوع باشد؛ ایشان به دنبال رایزنی با تمام طرف‌های موثر و با نفوذ در تحولات یمن است تا شاید بتواند گشایشی در این بحران ایجاد کند.

روز شنبه ابتدا معاون عربی و افریقایی وزارت امور خارجه با نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل در امور یمن دیدار کرد. در این دیدار دو طرف با یکدیگر درباره راهکارهای حل و فصل بحران یمن رایزنی کردند. هم‌چنین کمک به احیای مذاکرات سیاسی و ارسال کمک‌های انسان دوستانه برای مردم قحطی زده و تحت محاصره یمن هم محور دیگر گفت‌وگوهای ولد الشیخ و حسین جابری انصاری بود. در مقابل جابری انصاری نیز ضمن ابراز نگرانی از بحران شدید انسانی در یمن، و اعلام حمایت از تلاشهای سازمان ملل برای پایان دادن به جنگ و بحران یمن، چارچوب پیشنهادی جمهوری اسلامی ایران برای حل سیاسی بحران یمن و اصولی که باید در مسیر حل این بحران مورد توجه قرار گیرد را بر شمرد.

محمد جواد ظریف نیز در نشستی جداگانه از ولد شیخ احمد استقبال کرد. در این دیدار ضمن بررسی آخرین تحولات یمن و تاکید بر لزوم پایان دادن به فاجعه انسانی در این کشور و یافتن راه حل‌های سیاسی جامع، ولد شیخ احمد از جمهوری اسلامی ایران درخواست کرد از تلاشهای او برای پایان دادن به این بحران حمایت کند.

هرچند مشخص نیست تلاش‌های دیپلماتیک ولد شیخ احمد به کجا خواهد رسید و آیا اساسا طرف‌های خارجی مثل ایران، آنگونه که ادعا می‌شود، دارای قدرت کافی برای اعمال نفوذ بر بازیگران داخلی (که از آنها حداقل به لحاظ سیاسی و معنوی حمایت می‌کنند) هستند یا خیر اما طبیعتا توافق انصارالله یمن و ائتلاف به رهبری عربستان در خصوص دو موضوع مهم کنونی یعنی بندر حدیده و بازگشایی فرودگاه صنعا می‌تواند نشانه مثبتی از امکان همکاری‌های غیرمستقیم ریاض و تهران در خصوص بحران‌های منطقه‌ای باشد.

واقعیت این است که اختلافات میان ایران و عربستان سعودی در حوزه‌های مختلف منطقه‌ای به اندازه‌ای شدید و پیچیده است که نمی‌توان انتظار داشت به زودی روابط به حالت طبیعی برگردد. در حال حاضر با توجه به سطح بی اعتمادی موجود میان دو طرف تنها می‌توان انتظار داشت که همکاری‌ها- هرچند غیر مستقیم- برای حل و فصل یک موضوع مشخص بتواند گشایشی در روابط دو طرف ایجاد کند.

خیلی زود است که از بهبود روابط میان عربستان و ایران سخن به میان آورد اما می‌توان گفت آنچه در جریان است فصل تازه‌ای از روابط ریاض- تهران است؛ فصلی که در آن عربستان تلاش کند تا این واقعیت را بپذیرد که امکان حذف ایران از راه حل‌ بحران‌های منطقه‌ای وجود ندارد. شاید یمن اولین حوزه‌ای باشد که بعد از تیره شدن روابط دو طرف (از زمان قطع روابط دیپلماتیک)، عربستان و ایران بتوانند در موضوعی محدود با هم به توافق برسند. هرچند لحن کلام مقامات سعودی هم‌چنان خصومت‌آلود است اما آغوش باز جبیر برای ظریف می‌تواند نشانه مثبتی باشد از اینکه عربستان هم حاضر است تا برای شکستن بن بست‌های سیاسی منطقه با ایران همکاری کند.